Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 1
"   CAR IWAN IV. WASILEWICZ GROŹNY.   Obrazek historyczny.   skreślił Dr. August Mosbach. Wrocław. Nakładem Autora. 1882. "

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 2
" Drukiem Grassa, Bartha i spółki (W. Friedrich) w Wrocławiu. "

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 3
" Któż nie słyszał o sławnym carze moskiewskim Iwanie IV. Wasilewiczu Groźnym, który, wywodząc ród swój aż od cesarza rzymskiego Augusta, pisywał się "z łaski i woli Boga, w trójcy ś. sławionego, dzierżąc berło rossyjskiego carstwa, wielki gosudar, car i wielki książę Joann..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 4
" wstrętne tamecznym ludziom do zakamieniałej staroświeczyzny przykutym. Wasil zaś takim był powolnym mężulkiem, że gwoli życzeniu swojej ukochanej a wszechwładnej małżonki nawet ogolił sobie brodę, nietykalne znamię prawowiernego Moskwicina. W piątym roku pożycia małżeńskiego,..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 5
" jąc. A opiekunowie chwalili go prawiąc: ot! dzielnym będzie ten car i chwackim. Objąwszy zaś rządy państwa, szesnastoletni Iwan 13. grudnia 1546 wezwawszy do siebie metropolitę moskiewskiego, oświadczył mu, ze chce się żenić. Nazajutrz tedy metropolita, po nabożeństwie odprawionym..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 6
" radości, ze szesnastoletni wielki książe odtąd pisywał się carem; gdyż ani ojciec ani dziad ani nikt z jego pradziadów w Rossyi nie zwał się carem, a nikt z pomiędzy nich — zauważa trzecia kronika nowogrodzka (III, 250) — nie śmiał stanąć carem ni zwać się tem nowem..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 7
" czerwca straszny ogień powstał, jakiego dotąd w Moskwie nie bywało. W płomieniach poginęlo 1700 ludzi. Car z małżonką, bratem i bojarami umknął do wsi Worobiewa. Nazajutrz car z bojarami pojechał do nowospaskiego monastyru, aby odwiedzie: metropolitę. Tam carski spowiednik,..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 8
" tej rzezi tłumy ludu zjawiły się we wsi Worobiewie przed domem carskim, krzycząc żeby im wydano babko carską, księżnę Annę Glińską, i syna jej, kniazia Michała, niby ukrytych w pokojach carskich. Ale car kazał krzykaczy pochwytać i wychłostać, a reszta ludu się rozbiegła. To..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 9
" darowi. Dopinając zaś zmoskwiczenia Pskowa, Wasil kazał zdjąć wielki dzwon wiecowy, bywało zwołujący obywatelstwo pskowskie na wiece czyli zebrania gromadne, gdzie starodawnym zwyczajem wybierano urzędników i odbywano sprawy dotyczące ogółu, — a przewieźć go do Moskwy...."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 10
" nasypano, a ojców i bracie naszę porozwodzono tam, kędy nie bywali ojcowie ni dziady ni pradziady nasi, a matki i siostry nasze hańbiono. A wielu Pskwowian postrzygło się na czerńców po monastyrach tamecznych, a żony ich stały się czernicami, niechcąc z grodu swego wyjść w niewolę..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 11
" jakiego doznali wysłańcy miasta Pskowa, było li przegrywką do okropności wyprawianych przez Groźnego, o jakich się chrześciańskiej Europie nie marzyło. We wiosce Ostrowku blisko Moskwy żałobnicy pskowscy czołem bili przed majestatem cara swego. "A wielki książe — opowiada..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 12
" przyzwolenie głowy cerkwi moskiewskiej, jużci Iwan kazał ułożyć sposób przyjęcia oblubienicy. A lubo za nieuchronną konieczność: poczytano przejście jej na łono cerkwi greckiej, jednakże postanowiono, aby bojarzy, układając się z panami litewsko-polskimi o małżeństwo, nie..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 13
" chce postąpić; wzorem ojca i poradzić się cesarza i innych królów, przyjacioł swoich i krewynch t. j. szwagra, księcia brunświckiego, i siostrzeńca, królewicza węgierskiego. Zresztą teraz przy boku króla niemasz rady koronnej; król zaś musi się jej poradzić, bo królewne..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 14
" Iwan zaś na zjazd nadgraniczny gwoli rokowaniu o pokój nie zezwolił. Przeto i zaniechał starań o królewnę polską. Odebrawszy więc grochowy wieniec i czarną, polewki; z Polski, Iwan r. 1561 ożenił się z przystojna, ale nieokrzesaną, córką czerkieskiego księcia Temrjuka, w Moskwie..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 15
" a królewna polska zostawszy królową szwedzką, nie popadła w niemile uściski ohydnego Groźnego. (1) Iwan r. 1569 po raz drugi owdowiawszy, chciał sobie trzeciej dobrać małżonki. Rozkazał tedy, aby z całego państwa dostawiono do przesławnej rezydencyi jego, wielkiej wsi (slobody)..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 16
" po raz trzeci wstąpił w związek małżeński z nadobną Nowogrodzianką 28. paźdz. 1571. Ale już chora, młoda carowa w dwa tygodnie po ślubie umarła 13. listopada. Car tedy Iwan, przekonany że ludzie zawistni czarami lub trucizna spowodowali rychłą śmierć trzeciej żony, niby stypę..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 17
" dbając o rozgrzeszenie, po raz piąty a ostatni r. 1580 ożenił sio z Marya Fiodorowną Nagą, która mu powiła syna Dymitra. Ale wnet się z nią rozwiódł, a już r. 1582 przez dworzanina Fiodora Andrejewicza Pisemskiego, wyprawionego w poselstwie do "lubej siostry" królowy Elżbiety..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 18
" zwołanego dla spraw cerkiewnych. "Nie można ani opisać, ani językiem ludzkim wypowiedzieć tego wszystkiego, com ja porobił niedorzecznego grzechami młodości swojej. Przedewszystkiem nawiedził mnie Bóg, zabrawszy mi ojca, a wam pasterza i obrońcę; bojarzy i wielmożey udawali, jakoby..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 19
" metropolity przemówił słowa: "Błagam ciebie, święty władyko! bądź mi pomocnikiem i obrońcą lubym! Wiem, ze ty dobrych dziel a miłości pragniesz. Sam wiesz, ze, jak mie ojciec odumarł, miałem lat cztery, a przy śmierci matki mojej ośm; krewni moi o mnie się nie troszczyli, a..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 20
" a jakiego w podobnym rodzaju żaden nie wydal naród? Zechce li kto powziąć wyobrażenie o nigdzie indziej niesłyszanych okropnościach, jakich się rozbestwiony car moskiewski bezpiecznie mógł dopuszczać; na nader potulnych poddanych swoich, — niechajże czyta prostoduszne opowiadanie..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 21
" powiązanych, posypawszy prochem — czarna, mąką — spalono. Mężczyzn, kobiety, starców i młodych, dzieci i niemowlęta wrzucano do Wołchowa: dziennie topiono po 500, 1000 lub nawet 1500 ludzi. "Błogosławiony ów dzień" — prawi bezmózgi czerniec nowogrodzki — "w którym li 5 —..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 22
" nie wzdrygał się episkopów zabijać, wtrącać do więzienia. Takie tedy życie, wiódł wiele lat, a lubo się starzał, serce mu jednak nie zmiękło". "Car Iwan był bardzo okrutnego serca" — pisze, współczesny Rossyanin Kubasów — "skłonny do rozlewu krwi, bardzo rzutki do..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 23
" jarosławskiego. ś. Fiodora Rostosławicza Czarnego, mąż wysoko ukształcony, znakomity wojownik; kniaź Obo- --------------------------------- Opowindaniach swoich, naśmiewał sio, z "zniewieściałej" szlachty polskiej, ale też z przód unią brzeską stal się jednym z najgorliwszych..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 24
" lenskij, uczeń akademii krakowskiej, współpracownik Kurbskiego; dowódzca strzelców Tymofiej Tjetjeryn, Marek Sarygozin i i. — Kurbskij dowiedziawszy się na wyprawie inflanckiej r. 1564, że popadł w niełaskę cara, uciekł na Litwę. Kniaź chcąc cara uwiadomić? o przyczynach wyjazdu..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 25
" skiego, który był następnej osnowy: "Carowi niegdyś wspaniałemu, przez Boga wysławionemu — obecnie okrutnikowi o sercu dla naszych grzechów złością piekielną zamroczonem, o sumieniu trędowatem, jakiego nawet w pośród niewiernych władzców ziemskich nie znajdziesz równego...."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 26
" oblicza mego aż w dniu sądu ostatecznego, ale łzy niewinnych ofiar gotują okrutnikowi karę jego. Bój się też zmarłych! Zamordowani przez ciebie żywcem stoją przed Najwyższym; u tronu Jego wołają o zemstę. Twoje hufce nie zbawili cię! Podchlebcy twoi, niegodziwi bo jary,..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 27
" się dla waszego nieposłuszeństwa. Czem była ojczyzna za waszego panowania a naszej małoletności? — Pustynia od wschodu do zachodu słońca! Ale poskromiwszy was, zakładaliśmy miasta i włości tam, gdzie poprzednio bywały li dzikie zwierzęta. Biada domowi, nad którym niewiasta..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 28
" wielkiej naszej Rusi w roku po stworzeniu świata 7072 (1564) 5. lipca. Tjetjeryn i Sarygozin, którzy unikając skutków niełaski carskiej schronili się na Litwę, odpisali Morozowowi, namiestnikowi derptskiemu, na list jego do księcia litewskiego Połubińskiego:" Niesłusznie nazywasz nas..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 29
" Zwierz ów, nieugaszoną krewkością rozżegan, który biadał, że źli ludzie czarami i trucizną posprzątali trzy żony jego, — niewstrzymaną unosząc się porywczością, za lada wybuchem wściekłej przyrody swojej godził nawet na życie osób najbliższem pokrewieństwem z sobą..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 30
" władnie? Przecie nikt nieśmiał karku niezginać przed obliczem gosudara, jakimś wewnętrznym żarem strasznie rozjątrzanego, gdyż rozkazy jego chyżo spełniała tak zwana oprycznina t. j. przyboczna gwardya czyli drużyna siepaczy, wyuzdana na wszelkie niegodziwości. Stryjecznego brata,..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 31
" Odpowiedź: czyż sąd mój sprawiedliwy?" — Wszyscy hurmem wrzeszczeli: ""długie lata (mnogija leta) wielkiemu carowi! Smierć zdrajcom!"" Poczem car 180 jako mniej winnych powybierał i podarował im życie. A djak radny czytał imiona skazanych na śmierć. Najprzód kazano Wiskowatemu..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 32
" cara. Iwan na śmiałego żartownisia wylał wazę gorącego kapuśniaku. Poparzony śmieszek okropnie wyjąc chciał uciekać, ale Iwan nożem go sięgnął tak raźnie, że Gwozdow trupem legł u nóg jego. "Wylecz mego poczciwego sługę" — krzyknął Iwan na doktora swego, Niemca Arnolfa..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 33
" skowało się i zaczęło tańczyć, kniaź Repnin, bojar starego kroju, ze łzami w oczach mówił Iwanowi: carowi chrześciańskiemu nie godzi się tak robić. W odpowiedzi na to Iwan włożywszy maskę na Repnina, wolał: "baw" się i hulaj z nami!" Repnin zaś zrzuciwszy maskę i podeptawszy..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 34
" carskiemi podzielili się, rozdawszy je między przyjaciół i krewniaków swoich; sami trzymając włości i dziedziny wielkie, pobierając zasługi od gosudara, i strawne, zebrawszy wielkie bogactwa, o gosudara, państwo i o cały prawosławny naród niechcą dbać ani od wrogów bronić go;..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 35
" państwa nie porzucał, ani ich wilkom nie oddawał na rozszarpanie, a osobliwie aby wybawił ich z rak usilców, a za przestępcami i zdrajcami oni nie ujmą się, owszem ich wyniszczą. To też car Iwan, udobruchawszy się, swoim obyczajem i nadal dopilnowywał dobra swego narodu — choć..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 36
" tajnie i stosunki wstrętnej Moskwy, przeobrażały cały ustrój świecki państwa rossyjskiego, nawet mocno oddziaływały na ducha języka rossyjskiego, napuszczając go niesłowiańskiemi naleciałościami....... Dlatego śmiało rzec można, ze bez usilnej pracy, nauki, przebiegłości..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 37
" leniwieją; w państwie moskiewskiem prawdy niema. Do cara przybliżają się ludzie mocą wielmożności, nie zaś zasług wojennych, ani żadnej innej mądrości, a to są czarnoksięzniki i heretyki, których trzeba na srogie wskazywać kary. Car winien z całego państwa dochody ściągać..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 38
" Przepisywała ta ustawa, iż kniaziowie, szlachta (dworzanie) znamienita i synowie bojarscy, pełniąc służbę carska z bojarami i "lekkimi" wojewodami, dla sprawy carskiej nie winni zważać na stopień, jaki komu z nich nadano. Zaczem uspakajając sumnienie szlacheckiej buty nowy ów..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 39
" zaś dowiedziono niższości a sprawiono ujmo, tego strasznie znienawidzili członkowie rodu swego; bo przyjęciem niższego miejsca upośledził wszystkich równych i młodszych członków swego rodu w obec członków drugiego rodu.. Jeśli wyśledzono, iż dwóch służalych, na jednęż..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 40
" klejnot rodowy od upośledzenia go pełnieniem obowiązku na siebie włożonego, nieuzasadniony podawali prośbę. Takim zacięcie nieposłusznym panoszom car przesiał ostrą naganę (wygowor) przez gońca, który ze skarconego ściągnął grzywnę. Albo batogami bito rozciągnionych przed..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 41
" wrzasnął, wstrzymując wybuch gniewa —: "tylko milcz, jedno tobie mówię, milcz, ojcze święty! Milcz i błogosław nas!" — "Nasze milczenie"" — rzecze Filip — ""grzech na duszę twoją składa i śmierć niesie"". — "Bliźni moi powstali na mnie" — odpowie Iwan — "wzniecają..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 42
" sędziwego staruszka miotłami wypędziwszy z cerkwi, wrzucili na sanie; lud płacząc biegł za byłym metropolitą, którego zawieziono do Twerskiego monastyru. R. 1569 Iwan ciągnąc przeciwko Nowogrodowi W. przejeżdżał przez Twer; wtedy jednego z najzaufalszych opryczników, Malutę..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 43
" się z niedźwiedziami, dopóki ich zwierzęta nie rozszarpały. (1) Szczególniejsza zaś i uwagi godna, z jaką troskliwością Groźny chodził koło naprawy strasznie zepsutej cerkwi i społeczności moskiewskiej. "Po cerkwiach" — opiewa wykaz nieporządków przez cara Iwana złożony na..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 44
" posiada monastyr, także i po wsiach. Do celi przychodzą żonki i dziewki, małych dzieci pełno po wszystkich celach, a biedni bracia głód cierpią i pragnienie, niczem nie zaspakajani; cale mienie monastyrskie trzymają przełożeni ze swymi krewnymi, bojarami, gośćmi, przyjaciółmi i..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 45
" i rozmowy i sromne gadaniny; popy i dyakony śpiewają nieprzyzwoicie; cerkiewni słudzy zawsze pijani, bez obawy stoją i swarzą się; popy w cerkwiach czubią się między sobą, a w monastyrach toż samo się dzieje. Popy i dyakony nieodziani w szaty cerkiewne, odprawiają nabożeństwo;..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 46
" zgromadzeniu i we wszelkich świeckich zabawach świaszczennicy winni duchownie zabawiać i świątobliwemi słowy pouczać wszelkich cnót; a próżnych mów, drwin, sprosności ni pośmiewisk, aby sami nie dopuszczali się i zabronili duchownym dzieciom swoim; a gdzie będą gęśle, hulanki i..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 47
" targach: prawosławni ludzie mali i wielcy, imieniem bożem klnąć się nie winni we łgarstwie, nie krzywoprzysięgać, nieprssystojnemi słowy nie obrzucać się, ojcom i matkom ohydnemi mowy nie doskwierać, bród ani golić ani strzydz, (1) wąsów nie przystrzygać, nie chodzić do..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 48
" czyli przysięgę składają, i na polu biją. się i ubijają. Carskim ukazem zabroniono meżczyznom i kobietom, czerńcom i czernicom kąpać się razem w Jaźni. W dalszych stronach błazny(1) zebrawszy się w większe kupy po 60, 70 i 100, chodząc po wsiach od chłopów wymagają jeść i..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 49
" młynów mąkę i słód, z siół wszelkie zboże, odsyłając je do swojej pustelni: przyjechawszy do monastyru, igumena i sturców sobornycli wyzywa k... synami, a innych starców ze zboru wymiótłszy ku morzu rozesłał; resztę braci, służebników i chórzystów kole ościeniem i bije..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 50
" synom bojarskim, ni innym ludziom niewolno, poprzednio nie uwiadomiwszy gosudara, dóbr sprzedawali; a kto kupi lub sprzeda, to u sprzedawcy pieniądze przepadną a u kupca dziedzina: ta zaś bez zapłaty zabrana zostanie na skarb gosudarski. W r. 1573 z rozkazu carskiego cały sobór i..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 51
" utrzymania cerkwi panującej w niezmiennym obrębie prawosławia zdrętwiałego, do wypędzenia wszelkich naleciałości gorszących, nieprzystojnych zwyczajów i występnych z domów bożych, do przywrócenia porządku w ustawach i zakładach cerkiewnych, jako i do zaprowadzenia szkól,..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 52
" sam car z synami i zakrystyanem. Zrana o czwartej godzinie wszyscy bracia winni bywać w cerkwi: nieobecny przez ośm dni pokutował w więzieniu. Nabożeństwo trwało do siódmej godziny: car śpiewał, czytał i modlił się tak gorąco, ze niskie ukłony wybijając tak mocno głowa uderzał..."

Car Iwan IV Wasilewicz Groźny : obrazek historyczny - strona 53
" miecze katowskie, a w ręku trzymali długie, czarne laski, okute w spiczaste żelazo.... Ale pożegnajmy Groźnego! Najciekawsza zaś i istotnie niepojęta, jak wielu panów koronnych i litewskich, a między nimi nawet sani prymas, arcybiskup gnieźnieński, przesławny Jakób Uchański...."